WADY STÓP - POSTĘPOWANIE KOREKCYJNE

I . Budowa i czynności stopy.

II. Badania stóp .

III. Wady stóp .

IV. Postępowanie korekcyjne .

V . Przykładowe scenariusze zajęć dla dzieci z wadami kończyn dolnych .

BUDOWA I CZYNNOŚCI STOPY

Kończyna dolna jest zbudowana z układu kostnego w którego skład wchodzi podstawa kończyny oraz jest część wolna. Podstawę kończyny stanowi obręcz, która ma ścisłą łączność z tułowiem, dźwiga ciężar ciała, jest również narządem lokomocyjnym.

Elementy kostne części wolnej kończyny to: kość udowa, kości podudzia i kości stępu .

Stopa stanowi zarówno narząd podporowy jak i narząd ruchu. Wyróżniamy w niej trzy odcinki: stęp, śródstopie oraz palce stóp.

Budowa stopy jest uwarunkowana swoją funkcją podporową, nośną i amortyzatora wstrząsów. W różnych okresach życia dziecka kształtowanie kończyn dolnych jest nieco odmienne. Stopa małego dziecka ma obfitą podściółkę tłuszczową, mięśnie wysklepiające słabe, koordynacja stabilizatorów stopy niedostateczne.

Najważniejszy okres kształtowania się stóp, to okres przedszkolny i wczesny szkolny. Około 12- ego roku życia stopa przybiera już postać prawie dorosłą, mimo, że ostateczne kostnienie kończy się około 18- ego roku życia.

Okresy intensywnego rozwoju przyczyniają się do szybkiego utrwalania zniekształceń, lecz również stwarzają jeszcze możliwości skutecznej interwencji.

Należy pamiętać, że patologia stopy nie występuje w wyniku niewydolności jednego mięśnia , lecz pojawienia się różnorodnych napięć zespołów i grup mięśniowych – stąd wynika konieczność indywidualizacji w postępowaniu korekcyjnym .

BADANIE - STÓP

Badanie ortopedyczne stopy polega na kolejnych oględzinach poprzedzonych wywiadem/ wiek, tryb życia, uprawiane sporty, chronologia pojawienia się objawów bólowych, dotychczasowe leczenie i metody korekcji/.

Oględziny dokonuje się, gdy dziecko siedzi / stopa znajduje się w odciążeniu/. Obserwujemy wysokość wysklepienia łuków, oś stopy i palucha, zakres ruchów.

W obciążeniu ciężarem ciała – w staniu w małym rozkroku, stopy ustawione równolegle, nogi w kolanach proste: obserwujemy od przodu i oś kończyny, oś stopy i palucha , sklepienie stopy , wielkość brzuśców mięśniowych .

Od tyu oś kończyny i kości piętowej oraz jej zachowanie we wspięciu na palce ( w warunkach prawidłowych we wspięciu na palce, pięta przemieszcza się ku środkowi – szpotawo) i w obciążeniu dodatkowym (stanie jednonóż). Jednonóż warunkach prawidłowych, prawidłowych czasie obciążenia, łuk podłużny przyśrodkowy obniża się około 20 milimetrów, a stopa wydłuża się.

Ocena sprawności kinetycznych dotyczy przede wszystkim chodu. Dokładna analiza chodu jest podstawą doboru ćwiczeń korekcyjnych.

Stopień zmian patologicznych uzupełnia tę ocenę. Powrót stopy do stanu prawidłowego w odciążeniu świadczy o niewydolności mięśniowo-więzadłowej – wada funkcyjna. Niemożność nadania prawidłowego kształtu za pomocą regresji świadczy o zmianach strukturalnych.

Ocena ortopedyczna kwalifikuje stopy do jednej z trzech grup:

· Stopy wydrążonej;

· Stopy prawidłowej;

· Stopy płaskiej z koślawością lub bez koślawości.

WADY STÓP

Najczęściej występujące wady kończyn dolnych w obrębie stóp to :

ü Stopy płaskie;

ü Stopy płasko – koślawe;

ü Paluch koślawy.

W obrębie kolan:

ü Kolana koślawe;

ü Kolana szpotawe;

Inne wady spotykane sporadycznie to:

ü Stopa wydrążona, końska, czy piętowa;

ü Paluch sztywny;

ü Palce młoteczkowate.

Chorobą naszego wieku można nazwać płaskostopie statyczne.

Przebieg zmian patologicznych przebiega następująco: przeciążenie stopy i jednoczesne osłabienie mięśni odpowiedzialnych za jej wysklepienie powoduje przerzucenie funkcji wysklepienia na układ więzadłowo-torebkowy i doprowadza do obniżenia łuków stóp .

W stopie płaskiej podłużnie największe zmiany zachodzą w stawach najbardziej ruchomych: w stawie piętowo-skokowym i skokowo-łódkowym. Kość piętowa może ustawić się koślawo, głowa kości skokowej zsuwa się w dół do środka i ku przodowi, pociągając za sobą kość łódkowatą, co przyczynia się do odwiedzenia przodostopia . W wyniku tych zmian następuje spłaszczenie łuku dynamicznego. Dynamicznego miarę zużywania się stawów przeciążonych wadliwym rozkładem sił statycznych pojawiają się zmiany zniekształcające pod postacią kondensacji kostnej: tkanki gąbczastej, wyrośli brzeżnych i zwężeń szczelin stawowych. Występuje bolesność. Utrwalone zmiany w strukturze kości, zablokowanie stawów, może z czasem nie dawać objawów bólowych. Jednocześnie ze zmianami o charakterze morfologicznym powstaje nawyk nieprawidłowego ustawienia stóp.

Ze względu na lokalizację spłaszczenia rozróżniamy:

1. Stopy płaskie podłużnie z koślawością kości piętowej lub bez koślawości;

2. Stopy płaskie poprzecznie z koślawością lub bez koślawości palucha;

3. Stopy płasko – koślawe ze zniesieniem obu łuków.

Ze względu na stopień zaawansowania procesu patologicznego patologicznego stopach płaskich podłużnie wyróżniamy następujące okresy:

Stopy płaskie niewydolne mięśniowo – najlżejsza forma. W odciążeniu łuki stóp są prawidłowe. W obciążeniu ciężarem ciała ulegają spłaszczeniu. Jeżeli występuje koślawość pięty – znika ona w wysokim wspięciu na palce. Bolesność może występować po długotrwałym staniu czy marszu i lokalizuje się w obrębie przyśrodkowej strony sklepienia podłużnego.

Stopa płaska wiotka ( niewydolność więzadłowa). Stopa ulega spłaszczeniu już w odciążeniu. Koślawość pięty nie znika w wysokim wspięciu na palce. Po stronie przyśrodkowej stopy uwidacznia się uwypuklenie utworzone przez przemieszczoną głowę kości skokowej i kość łódkowatą. Bolesność lokalizuje się w stawie skokowo – łódkowatym i w rozścięgnie podeszwowym (w miejscu przyczepu do guza piętowego). Jest ona spowodowana zwyrodnieniem chrząstki i torebki stawowej oraz pojawieniem się wyrośli kostnych.

Stopa płaska przykurczona – może towarzyszyć poprzedniej postaci stopy płasko – koślawej statycznej, lub stanowi odrębną jednostkę chorobową. Przyczyną są zmiany zniekształcające lub zapalne stawów stępu. Przykurcz dotyczy mięśni strzałkowatych i jest wyrazem ochronnego ich napięcia przed bólem w czasie ruchów stępu. Występuje koślawość stępu, odwiedzenie i nawrócenie przodostopia, bolesność mięśni strzałkowych oraz okolicy zatoki stępu nasilające się przy próbie biernego odwrócenia pięty i przodostopia .

Stopa płaska zesztywniała – występują zmiany strukturalne. Utrwalona nie daje bolesności .

Stopa poprzecznie płaska – towarzyszy najczęściej niedomodze mięśniowej lub więzadłowej stopy. Polega na obniżeniu główek drugiej i trzeciej kości śródstopia i spłaszczeniu łuku poprzecznego przedniego. Często łączy się z paluchem koślawym. Nie daje objawów bolesności.

POSTĘPOWANIE KOREKCYJNE

Jest skierowanie na:

· Przywrócenie prawidłowych warunków anatomicznych;

· Wyrobienie odruchu, a następnie nawyku prawidłowego ustawiania i obciążania stóp, tak w odciążeniu jak i w obciążeniu ciężarem ciała.

Najbardziej podatne do korekcji jest stadium niewydolności mięśniowo – więzadłowej. Celem ćwiczeń jest wzmocnienie mięśni, ewentualne usunięcie przykurczów oraz wyrobienie nawyku prawidłowego ustawiania stóp.

Wzmacnianie mięśni musi być dokonywane wyłącznie po uprzednim wyegzekwowaniu prawidłowego ustawienia stóp, nieprzestrzeganie tej zasady może doprowadzić do pogorszenia wady.

1. Kryteria podziału ćwiczeń .

Znaczne ułatwienie w przybieraniu i utrzymaniu pozycji skorygowanej stóp stanowią pozycje w odciążeniu. Tym bardziej, że w 1-szym stadium zaawansowania wady, pozycje te już automatycznie wyrównują ją.

Pierwszym kryterium w płaskostopiu statycznym podziału ćwiczeń jest dozowanie obciążenia ciężarem ciała. Wartość tego kryterium polega na:

a) Uwzględnieni czynnika przyczynowego tj. przeciążenia;

b) Stworzeniu wymagań odpowiednich do aktualnej siły mięśni wysklepiających łuki stóp;

c) Zapewnieniu realnych możliwości utrzymania pozycji skorygowanych.

Stopień obciążenia zależy od pozycji wyjściowych:

Ø leżenie przodem o nogach ugiętych ;

Ø leżenie tyłem, stopy oparte o ścianę;

Ø leżenie tyłem, stopy oparte na podłodze;

Ø siad, stanie obunóż bez obciążenia i z obciążeniem przyborem;

Ø stanie jednonóż, marsz, podskoki, zeskoki, skoki.

Drugim kryterium doboru ćwiczeń jest kryterium anatomiczne; dotyczy rodzajów ruchów charakterystycznych dla danych mięśni utrzymujących sklepienie stopy.

Trzecim kryterium jest podział na ćwiczenia analityczne ( dotyczy pracy poszczególnych grup mięśniowych) mięśniowych syntetyczne (aktywizujące całą stopę, jak marsz, bieg, podskoki).

Opanowanie nawyku poprawnego ustawiania i obciążania stóp we wszystkich sytuacjach, sytuacjach przede wszystkim w chodzie, to końcowy efekt ćwiczeń. Ćwiczenia kształtujące stopy prowadzimy z dziećmi i młodzieżą łącznie z ćwiczeniami ogólno kształtującymi cały organizm – przy przestrzeganym prawidłowym ustawieniu i obciążeniu stóp.

Przykładowy zestaw ćwiczeń kończyn dolnych dla małych dzieci

Pw: siad na stołeczku, kolano założone na kolano

Ruch: podnoszenie i opuszczanie palców: „dzień dobry – do widzenia”

- napinanie łuku Pw: siad na stołeczku, stopy zwarte

podłużnego ruch: „tunel”

wewnętrznego

- zginanie palców Pw: j.w.

ruch: małe stopy, duże stopy „ostrzenie pazurków”

- krążenie stopą Pw: siad na krzesełku, kolano założone na kolano

jednonóż ruch: „rysowanie kółek” w jedną i w drugą stronę

- supinacja Pw: siad skrzyżny, chwyt dłońmi za stopę

ruch: „lusterko”

Pw: siad ugięty o rozwartych kolanach

ruch: obejmowanie piłek różnej wielkości podeszwową stroną stóp

Pw: j.w.

ruch: uderzanie w piłkę dłońmi „bębenek”

Pw: j.w

ruch: wypychanie piłki dłońmi „mocowanie się”

Pw: j.w : siad ugięty o rozwartych kolanach, między kolanami pałeczka ustawiona pionowa trzymana dłońmi

ruch: obejmowanie pałeczki stopami i marsz

j.w. palce w górę „małpka”

- stanie Pw: dłonie oparte o ścianę

ruch : wysokie wspięcie na palce „duże dzieci” jw. RR w górę „duże drzewa”

- marsze - na piętach i na palcach (wysoko)

- ze zginaniem palców i dociąganiem pięt „gąsienica”

- z trzymaniem pod palcami kulek z papieru

- nad linką skrzyżnie

- w terenie na górkę tyłem, zejście przodem

- przekraczanie przeszkód

- podskoki obunóż na miękkim podłożu

- ćwiczenia Pw: siad na podłodze lub stołeczku

chwytne ruch :

a) zbieranie z podłogi : kulki z papieru , korki , plastikowe klocki , woreczki

b) zbieranie i wkładanie do pudełka

c) rzuty w dal, zbieranie wg danych kolorów i układanie „kreski”, chwyt worka i potrząsanie „dzwonek”

d) chwyt z ziemi szarf, wstążek wstążek bibuły i przekładanie do ręki, wymachy wstążką

PRZYKŁADOWY ZESTAW ĆWICZEŃ DOMOWYCH W PRZYPADKU PŁASKOSTOPIA

a) Nauka poprawnego ustawiania i obciążania stóp w siadzie i w staniu

b) PW: stanie i siad o zwartych kolanach

Ruch : napinanie łuku podłużnego stóp „bramka” (bez zginania palców)

c) Pw: siad, kolana i stopy zwarte

Ruch: czynne rozstawianie palców 9 bez unoszenia ich w górę) „wachlarz i zginanie palców „piąstki” (brzeg zewnętrzny stóp przylega do podłoża)

d) Pw: siad, kolana rozchylone na zewnątrz

Ruch: przekładanie woreczka, gąbki podeszwową stroną stóp, stopą do stopy

e) Pw: jw

Ruch: ściskanie piłki podeszwowa stroną stóp (cała powierzchnia stopy i wszystkie palce przylegają do piłki), rzut piłki w górę i chwyt rękami lub wypychanie piłki dłońmi

f) Pw: jw.

Ruch: „rowerek” NN

g) Pw: siad, kolana zwarte, stopy z „bramką”

Ruch” rolowanie kocyka utrudnione przez położone na kocyku piłki, książki itp.

h) Pw: siad, stanie

Ruch: poprawny marsz w miejscu, a następnie marsz wzdłuż linii

Ćwiczenia domowe prowadzi się po wspólnym z rodzicami instruktażu obejmującym nie tylko same ćwiczenia, lecz również także przeciwwskazania i zalecenia stosowane przez cały dzień. Codziennie wykonywane ćwiczenia i zalecenia są podstawą uzyskania pełnego efektu korekcyjnego.

ZABAWY W PRZYPADKU PŁASKOSTOPIA

ZABAWY W SIADZIE Z ELEMENTEM ĆWICZEŃ CHWYTNYCH

A. „Rzut kółkami na laskę”

Pomoce : laska, kółka od sersa .

W parach, jedno dziecko trzyma podeszwową stroną stóp (supinacja stóp) laskę , drugie dziecko zarzuca na nią trzymane w dłoni kółka.

Zmiana ćwiczących. Wygrywa to dziecko, które w ustalonym czasie narzuci więcej kółek na laskę.

B. „Kto ma mniej”

Pomoce: woreczki.

Sala podzielona na 2 boiska, dwie drużyny w rozsypce, tworzą do linii środkowej trzymając worki w stopach. Na sygnał rzuty stopami worków na stronę przeciwnika i kolejne chwyty stopą i rzuty wszystkich worków z własnego boiska. Wygrywa zespół, który po sygnał „stop” – ma mniej worków na swoim terenie.

C. „Worek goni worek”

Pomoce: woreczki.

Siad prosty na obwodzie koła i podawanie stopą woreczków nad kolanem prostej nogi do siedzącego obok. Zaczynamy zabawę od 2-ch woreczków i stopniowo utrudniamy zwiększając ilość woreczków, aż do ilości równej ilości dzieci. Dziecko , które ma przy sobie więcej niż 1 woreczek otrzymuje punkt karny.

D. „klasy”

Pomoce: różne przybory do chwytu stopami.

Siad w szeregu przed kilkoma równoległymi liniami, na których leżą różne przybory w ilości równej ćwiczących dzieci. Każde dziecko zbliżając się w siadzie do kolejnej linii (klasy) uzyskuje punkt dla siebie lub swojego zespołu .

E. „Układanka”

Pomoce: różne drobne przybory.

Siad na obwodzie Kola, zbieranie stopą różnych przyborów rozrzuconych w środku., przekładanie do przeciwnej dłoni i odkładanie za siebie. Gdy wszystkie przybory zostaną zebrane ćwiczący obracają się twarzą do swoich przyborów, liczą (kto ma więcej!), Układają stopą przybory w „kreskę”, lub w leżeniu przodem dłońmi układają różne „obrazki” (kwiatek, zabawka, itp.). układanie przerywamy polecając dzieciom ugięcie NN w stawach kolanowych i wykonanie dowolnego ćwiczenia np. uniesienie NN nad podłogą „Nożyce” prostymi NN itp. Po upływie ustalonego czasu prowadząca ocenia wykonane przez dzieci układanki.

F. „Kto dzwoni”

Pomoce: woreczki.

Siad w rozsypce z trzymaniem worka stopami. Jedno dziecko stojąc tyłem do pozostałych stara się odgadnąć, które z dzieci stojąc tyłem do pozostałych potrząsa workiem „dzwoni”.

G. „Sokole oko”

Pomoce: różne przybory.

Siad na ławce z wykonaniem ustalonego ćwiczenia stóp np. przekładanie ołówka stopą do stopy, napinanie łuku podłużnego stopy itp. Przed dziećmi są rozłożone różne przybory. Należy zapamiętać gdzie one leżą. Na sygnał dzieci odwracają się tyłem do leżących przyborów, a prowadząca zmienia ich położenie lub ilość. Należy zgadnąć, co się zmieniło.

Odmiana: dzieci wykonują dowolne ćwiczenia jak poprzednio, jedno wychodzi z Sali, po uprzednim zaznajomieniu się, gdzie, kto siedzi, jak jest ubrany, co ćwiczy. Po czym ma odgadnąć co się zmieniło w ustawieniu dzieci, ubraniu czy ćwiczeniu.

H. „Wachlarz – piąstki”

Pomoce: różne przybory.

Siad, na polecenie dzieci wykonują „wachlarz” – szerokie rozstawienie palców stóp i rąk. „Piąstki” – zginanie palców. Różne tempo sygnałów i sygnały mylące np. słowa zbliżone jak: wachlować, piątek, pięść lub polecamy reakcję odwrotną do polecenia. Dziecko, które się pomyli daje fanta. Wykupywanie fantów – przez wykonywanie różnych ćwiczeń stóp (chwytnych).

I. „Karuzela”

Pomoce: woreczki.

Siad czwórkami (lub w szeregu), w podporze rękami z tyłu, chwyt stopami worków. Szybkie posuwanie się w siadzie w przód do mety.

Kto pierwszy nie zgubi worka.

SCENARIUSZE ZAJĘĆ

DLA DZIECI Z WADAMI KOŃCZYN DOLNYCH

Scenariusz Nr 1

Temat: Ocena stóp, wykonanie odbitek. Zadanie: Nauka napinania łuku podłużnego „bramka” Pomoce: Tusz, ramka napiętą gumą, kartka papieru .
I	1). Zbiórka w siadzie pobok na ławce, przekazanie dzieciom kilku uwag na temat poprawnej postawy ze specjalnym podkreśleniem kończyn dolnych. 2). Zabawa „Berek” – obserwacja dzieci, ich umiejętności przyjmowania poprawnej postawy ze zwróceniem uwagi na poszczególne partie ciała.
II	1). Wykonanie odbitek stóp i ocena ortopedyczna kończyn dolnych. 2). Manualne zaznajomienie dzieci z łukiem podłużnym stóp i porównanie odbitek stóp swoich z innymi dziećmi. 3). W staniu i w siadzie – napinanie łuku podłużnego „Bramka”. 4). Zabawa „Berek” z „Bramką”.
III	1). Zadanie domowe „Bramka” w staniu i w siadzie. 2). W siadzie na ławce (krześle) nauka poprawnego ustawiania stóp. 3). Powtórzenie poznanych wiadomości.

Scenariusz Nr 2

Temat: Supinacja i elementy masażu stóp. Zadanie: Podawanie worka stopą do stopy, masaż. Pomoce: Woreczki, piłki.
I	1). Zbiórka podanie tematu i zadania. 2). Zabawa bierna „dzień i noc”
II	1). Ćw. RR i NN	- elementy masażu stóp - stanie na 1- wszym szczeblu drabinki, wspięcia i opuszczania pięt(rozciąganie mięśnia trójgłowego łydki) - siad na ławce: supinacja wspomagana dłońmi „lusterko”
	2). Ćw. Tułowia i NN	- leżenie przodem: uginanie i prostowanie NN uderzając piętami o pośladki naprzemiannóż i obunóż - pw jw. : skłon w tył z klaskaniem dłońmi nad podłogą
	3).Ćw. oporowe stóp	- w parach, w siadzie twarzą do siebie wyciąganie piłki współćwiczącemu, który ją trzyma podeszwową stroną stóp. Wyciąganie przodostopiem jednonóż, obunóż obunóż dłońmi – punktacja
	4). Ćw.mm. pośladkowych	- leżenie przodem z utrzymaniem piłki podeszwową stroną stóp, wznos NN (kolana szeroko)
	5). Ćw. chwytne z supinacją. Ćw mm. brzucha	-siad ugięty: podawanie worka stopą do stopy; - rzuty woreczka stopami w górę i chwyt dłońmi; - ts: chwyt w staniu; - podawanie worka stopą do stopy i do współćwiczącego („podawanie paczek”)
	6).Element równowagi i rzuty i chwyty	- stanie pobok na ławkach w parach twarzą do siebie, z trzymaniem palcami stóp brzegu ławki; rzuty i chwyty dłońmi woreczka, piłki - wyścig - pw jw. Marsz dostawnym bokiem z chwytaniem palcami stóp brzegu ławki, worek z piłką na głowie przytrzymywaną dłońmi (łokcie szeroko)
	7). Wyścig rzędów	- w siadzie ugiętym z chwytem podeszwowo piłki: prostowanie i uginanie NN z przesuwaniem się do wyznaczonego miejsca, powrót biegiem z podrzucaniem
	8). Ćw. indywidualne	- np. w przypadku koślawego palucha lub ograniczonej supinacji stóp
III	1). Zabawa bieżna	- bieg dookoła sali, na sygnał stanie przy dowolnym worku, prowadząca zbiera worki utrudniając zabawę
	2). Powtórzenie	- nauczonego elementu masażu i wiadomości o nim - supinacji stóp i indywidualne wskazania do ćwiczeń w domu

Scenariusz Nr 3

Temat: Zwiększanie ruchomości w stawach. Zadanie: „Ruch rowerowy”, krążenie i zginanie stóp. Pomoce: Woreczki klocki.
I	1). Bieg na sygnał	a) „pokaż” dowolne ćwiczenie domowe stóp bez przyboru b) ocena opanowania ćwiczeń domowych wg ustalonej kolejności
	2) Element masażu	- powtórzenie wiadomości o nim
	3) Zabawa	„Król Lul” z ćw. domowymi
II	1) Supinacja stóp ćw. RR	- siad pobok na ławce „lusterko” - pw jw. Rotacja RR na zewnątrz
	2) Ćw stóp – zgięcia i krażenia , ćw. głowy	- siad pobok na ławce RR chwyt ławki z tyłu, kolano założone na kolano: zginanie stopy i skłon głowy - pw jw. : krążenie stopą i głową
	3) Ćw. mm brzucha	- siad pobok na ławce, chwyt RR chwyt ławki z tyłu: ruch „rowerowy” NN jw. Z trzymaniem worków palcami stóp - leżenie tyłem: ruch NN jw. na sygnał siad ugięty, stopy z „bramką” - leżenie tyłem: wymachy prostych nóg na przemian z pogłębianiem
	4) Ćw. chwytne stóp	- siad ugięty: przekładanie worka stopą do stopy „Kto więcej razy przełoży bez upadku worka”- w siadzie ugiętym z podparciem z tyłu dłońmi i trzymaniem woreczka palcami stóp: przesuwanie się w tył – wyścig - siad ugięty: zbieranie worków i klocków, stopą do przeciwnej dłoni i odkładanie ich za siebie. Układanie z zebranych przyborów dowolnej figury
III	5) Marsz	- marsz wzdłuż ułożonej „kreski” - marsz skrzyżny nad „kreską”
	6) Element biegu i równowagi	- bieg, na sygnał stanie jednonóż, jednonóż ruchami zginania, prostowania oraz krążenia stopą, łącznie z krążeniem ugiętych RR - zebranie przyborów stopą i oddanie ich

BIBLIOGRAFIA

1. H. Malina „Wady kończyn dolnych. Postępowanie korekcyjne”. Kraków 1996r.

2. Praca zbiorowa pod redakcją Łucji Kabulskiej i Tadeusza Kasperczyka. „Ćwiczenia wyrównawcze”. Kraków 1982

3. Praca zbiorowa pod redakcją Łucji Kabulskiej i Tadeusza Kasperczyka. „Materiały pomocnicze do prowadzenia zajęć korekcyjnych. Kraków 1984r.

4. W. Dega , K. Malinowska „ Rehabilitacja medyczna” PZWL. Warszawa 1983r.

5. W. Dega „Ortopedia i rehabilitacja” PZWL. Warszawa 1984r.

6. A. Dziak „Chcę mieć zdrowe nogi”. PZWL. Warszawa 1967r.

7. A. Dziak „Anatomia stopy”. PWSZ. Warszawa 1973r.

8. A. Dziak S. Tayara „Jak mieć zdrowe nogi” . Kraków 1996r.

9. T. Kasperczyk „Wady postawy ciała – diagnostyka i leczenie”. Kraków 1994r.

10. Kotecka – Noceń , H. Pułkarz „Stopy płaskie u dzieci. Gimnastyka lecznicza”. PZWL. Warszawa 1980r.

11. M. Kutzner – Kozińska „Korekcja wad postawy”. AWF. Warszawa 1978r.

12. M. Kutzner – Konińska K. Wlazik „Gimnastyka korekcyjna dla dzieci 6- 10 letnich”. Wyd. Szkolne i Pedagogiczne. Warszawa 1988r.

13. T. Paradystal „Płaskie stopy u dzieci”. PZWL. Warszawa 1968r.

14. L. Siemaszko – Szarmach , E. Zeyland – Malawka „Dbajmy o nasze stopy” ZG TKKF. Warszawa 1970r.

15. Red. J. Śleżyński „Postawa ciała i metody jej oceny”. AWF. Katowice 1992r.

16. Red. W. Śliwa „Powstawanie wad postawy, ich ocena i postępowanie korekcyjne”. Wrocław 1993r.

Opracowała Bożena Kosakowska